महाराष्ट्रातील ज्येष्ठ नागरिकांना वृद्धत्वाच्या काळात आर्थिक आधार देण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभागामार्फत ‘श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्तीवेतन योजना’ राबवली जाते. या योजनेचा मुख्य उद्देश वयाची ६५ वर्षे पूर्ण केलेल्या निराधार व गरीब वृद्ध व्यक्तींना दरमहा आर्थिक मदत देऊन स्वावलंबी बनवणे हा आहे.
लेटेस्ट अपडेटनुसार, या योजनेअंतर्गत मिळणाऱ्या मानधनात वाढ करण्यात आली असून आता पात्र लाभार्थ्यांना दरमहा ₹१,५०० इतकी पेन्शन थेट त्यांच्या बँक खात्यात जमा केली जाते.
योजनेचे प्रमुख उद्दिष्ट (Objective)
वृद्धपकाळात उत्पन्नाचे साधन नसलेल्या आणि मुलांचा किंवा नातेवाईकांचा आधार नसलेल्या ज्येष्ठ नागरिकांना कोणावरही अवलंबून राहावे लागू नये, म्हणून ही योजना सुरू करण्यात आली आहे. या योजनेमुळे वृद्धांना औषधोपचार आणि अन्नधान्य यांसारख्या मूलभूत गरजा पूर्ण करण्यासाठी हक्काचे मानधन मिळते.
श्रावणबाळ योजनेचे दोन मुख्य प्रवर्ग (Categories)
या योजनेची अंमलबजावणी दोन वेगवेगळ्या प्रवर्गांतर्गत केली जाते, जेणेकरून दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) आणि सर्वसाधारण गरीब कुटुंबातील वृद्धांना याचा लाभ घेता येईल:
- प्रवर्ग ‘अ’ (Category A): ज्या ज्येष्ठ नागरिकांचे नाव दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) यादीत समाविष्ट नाही, परंतु त्यांच्या कुटुंबाचे एकूण वार्षिक उत्पन्न ₹२१,००० पेक्षा कमी आहे, अशा वृद्धांना पूर्ण ₹१,५०० प्रतिमहिना राज्य शासनाकडून दिले जातात.
- प्रवर्ग ‘ब’ (Category B): ज्या ज्येष्ठ नागरिकांचे नाव दारिद्र्यरेषेखालील (BPL) यादीत समाविष्ट आहे, अशा लाभार्थ्यांना ‘इंदिरा गांधी राष्ट्रीय वृद्धापकाळ निवृत्तीवेतन योजना’ आणि ‘श्रावणबाळ योजना’ या दोन्हीच्या माध्यमातून एकत्रित करून दरमहा ₹१,५०० मानधन दिले जाते.
पात्रता आणि अटी (Eligibility Criteria)
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी अर्जदाराने खालील निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
- वयाची अट: अर्जदाराचे वय ६५ वर्षे किंवा त्याहून अधिक असावे.
- रहिवासी: अर्जदार हा महाराष्ट्र राज्याचा किमान १५ वर्षे रहिवासी असणे अनिवार्य आहे.
- उत्पन्नाची मर्यादा: कुटुंबाचे एकूण वार्षिक उत्पन्न ₹२१,००० पेक्षा जास्त नसावे. (जर लाभार्थी दिव्यांग/अपंग असेल, तर कौटुंबिक उत्पन्नाची मर्यादा ₹५०,००० पर्यंत शिथिल आहे).
- निराधार प्रमाण: अर्जदार हा निराधार असावा किंवा मुलांकडून त्याचा सांभाळ केला जात नसल्याचे तलाठी पडताळणी पत्र असणे आवश्यक आहे.
आवश्यक कागदपत्रे (Required Documents)
अर्ज करताना कोणतीही त्रुटी राहू नये म्हणून खालील कागदपत्रे सोबत असणे अत्यंत आवश्यक आहे:
- वयाचा पुरावा: आधार कार्ड, मतदान ओळखपत्र, शाळा सोडल्याचा दाखला किंवा सरकारी रुग्णालयाच्या अधीक्षकांचे वयाचे प्रमाणपत्र.
- उत्पन्नाचा दाखला: तहसीलदार किंवा उपविभागीय अधिकारी (SDO) यांनी प्रमाणित केलेला ₹२१,००० पेक्षा कमी वार्षिक उत्पन्नाचा दाखला.
- रहिवासी दाखला: महाराष्ट्रात किमान १५ वर्षे राहत असल्याचा दाखला (डोमिसाईल किंवा रहिवासी प्रमाणपत्र).
- दारिद्र्यरेषेचा दाखला: (लागू असल्यास) BPL यादीत नाव असल्याचा उतारा किंवा प्रमाणपत्र.
- बँक पासबुक: पेन्शन थेट खात्यात जमा होण्यासाठी बँक खात्याच्या पहिल्या पानाची झेरॉक्स आणि आधार लिंकिंग.
- पासपोर्ट साईझ फोटो आणि मोबाईल नंबर
ऑनलाईन व ऑफलाईन अर्ज प्रक्रिया (How to Apply)
योजनेचा लाभ घेण्यासाठी नागरिक दोन पद्धतीने अर्ज करू शकतात:
पद्धत १: ऑनलाईन अर्ज (Online Process)
- सर्वात आधी महाराष्ट्र सरकारच्या अधिकृत ‘आपले सरकार’ (aaplesarkar.mahaonline.gov.in) किंवा ‘संजय गांधी निराधार पोर्टल’ ला भेट द्या.
- नवीन युझर रजिस्ट्रेशन करून लॉगिन आयडी तयार करा.
- ‘सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभाग’ निवडून “श्रावणबाळ सेवा राज्य निवृत्तीवेतन योजना” या पर्यायावर क्लिक करा.
- अर्जामध्ये सर्व वैयक्तिक माहिती अचूक भरा आणि वर नमूद केलेली सर्व कागदपत्रे स्कॅन करून अपलोड करा.
- अर्ज सबमिट केल्यानंतर मिळालेली ‘Application ID’ भविष्यातील स्टेटस ट्रॅक करण्यासाठी जपून ठेवा.
पद्धत २: ऑफलाईन अर्ज (Offline Process)
जर ऑनलाईन अर्ज करणे शक्य नसेल, तर अर्जदार आपल्या भागातील तहसीलदार कार्यालय (संजय गांधी निराधार अनुदान योजना शाखा), सेतू केंद्र, महा-ई-सेवा केंद्र किंवा स्थानिक तलाठी कार्यालयात जाऊन विहित नमुन्यातील अर्ज मिळवू शकतात. फॉर्म पूर्ण भरून, कागदपत्रे जोडून तो संबंधित कार्यालयात जमा करावा.
महत्त्वाची नोंद: अर्ज सादर केल्यानंतर स्थानिक महसूल अधिकारी (उदा. तलाठी) यांच्यामार्फत अर्जाची पडताळणी केली जाते. मंजुरी मिळाल्यानंतर दर महिन्याला पेन्शनची रक्कम थेट लाभार्थ्याच्या आधार-लिंक्ड बँक खात्यात किंवा पोस्ट ऑफिस खात्यात DBT (Direct Benefit Transfer) द्वारे जमा केली जाते.